Vở diễn 'Những lớp phù sa' đưa văn hóa Bắc Bộ lên sân khấu đương đại

Những lớp phù sa là vở diễn kết hợp sân khấu với các phương thức biểu đạt đa phương tiện, lấy hình tượng sông Hồng và những lớp phù sa văn hóa để kể câu chuyện về đất, người và ký ức Bắc Bộ.

Với ý tưởng gốc của NSƯT Cao Ngọc Ánh, vở diễn quy tụ ê-kíp sáng tạo ở nhiều lĩnh vực, trong đó có NSND Trần Ly Ly và nhạc sĩ Đạt Kìm. Tác phẩm không kể một câu chuyện lịch sử cụ thể mà chọn hình tượng phù sa như ẩn dụ cho quá trình văn hóa được hình thành, tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Chia sẻ về ý tưởng, NSƯT Cao Ngọc Ánh cho biết phù sa được tạo nên từ những vật chất nhỏ bé được dòng sông mang theo và bồi đắp theo thời gian. Từ đó, đất đai trở nên màu mỡ, sự sống bén rễ và cộng đồng cư dân hình thành.

Những lớp phù sa mượn quy luật ấy để nói về dòng chảy văn hóa - nơi lịch sử, ký ức, phong tục, tín ngưỡng và nghệ thuật được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Từ ý tưởng này, NSND Trần Ly Ly xây dựng câu chuyện bắt đầu từ một hình ảnh giản dị: giọt nước rời khỏi mây, theo dòng sông Hồng đi qua đất, làng và con người. Giọt nước vừa là nhân vật, vừa đóng vai trò người dẫn chuyện, mở ra hành trình từ tự nhiên đến đời sống văn hóa.

Vở diễn được chia thành 5 hồi: Giọt nước - Làng - Chợ - Yêu - Hội. Qua từng phần, những lát cắt quen thuộc của văn hóa Bắc Bộ lần lượt xuất hiện, từ lao động, tình yêu, làng nghề đến đời sống tín ngưỡng.

Hành trình bắt đầu với giọt nước và phù sa. Những hình ảnh mang tính biểu tượng gợi quá trình dòng sông bồi đắp đất đai, tạo điều kiện để sự sống hình thành.

Từ đất, câu chuyện chuyển sang làng quê Bắc Bộ với cảnh người dân đi cấy. Hình ảnh những cô gái thôn quê thoăn thoắt cấy mạ gợi nhịp sống lao động gắn với đồng ruộng. Giữa không gian ấy, tình yêu đôi lứa xuất hiện qua hình ảnh cây cầu tre, dòng nước và ánh trăng, gợi một ký ức làng quê quen thuộc.

Khi hạt mạ non thành mùa vàng, câu chuyện từ cá nhân mở rộng sang cộng đồng. Không gian mùa gặt với đụn rơm, khói bếp và sắc vàng của đồng ruộng gợi ký ức về một làng quê gắn kết bởi lao động và đời sống cộng đồng.

Từ đời sống làng quê, vở diễn đi sâu hơn vào những giá trị văn hóa được trao truyền. Hình tượng người mẹ xuất hiện cùng những câu hát ru, dẫn khán giả đến không gian của các làng nghề truyền thống.

Ba nghề được lựa chọn là mây tre đan, gốm và lụa. Nếu mây tre đan gợi sự gắn kết và bền bỉ, gốm đặt con người trong mối quan hệ với đất và lửa thì lụa mang đến hình ảnh mềm mại, gắn với vẻ đẹp và tình yêu.

Những chất liệu này không được tái hiện đơn thuần theo hình thức truyền thống mà được chuyển hóa qua chuyển động hình thể, âm nhạc, ánh sáng và cách tổ chức không gian. Đây cũng là cách ê-kíp đưa các chất liệu văn hóa quen thuộc vào ngôn ngữ sân khấu đương đại.

Từ những ngôi làng, con người mang theo sản vật và những nghề truyền thống về chợ, về không gian 36 phố phường. Chợ trong vở diễn trở thành điểm hội tụ của nhiều vùng văn hóa, nơi những giá trị từ làng quê gặp gỡ và trao đổi.

Cao trào nằm ở màn dâng lễ cuối cùng, gắn với chất liệu tín ngưỡng thờ Mẫu. Hình ảnh này được sử dụng để thể hiện đời sống tinh thần và những mong ước của con người về bình an, mùa màng, gia đình và cuộc sống sung túc.

Từ một giọt nước, Những lớp phù sa lần lượt đi qua đất, làng, chợ, tình yêu, nghề truyền thống và tín ngưỡng. Các chất liệu ấy tạo thành những lớp ký ức đan xen, cho thấy văn hóa không phải một thực thể bất biến mà được hình thành từ những điều rất nhỏ trong đời sống và được truyền lại qua thời gian.

Màn dâng lễ cuối vở khai thác chất liệu tín ngưỡng thờ Mẫu, khép lại hành trình qua những lớp văn hóa Bắc Bộ.

NSND Trần Ly Ly cho biết một trong những thách thức lớn nhất khi dàn dựng vở diễn là diện tích sân khấu hạn chế, trong khi tác phẩm có nhiều lớp không gian và cảm xúc.

“Với dàn diễn viên ít và cần độ tinh, làm sao trong 45 phút mà họ có thể theo được những cảm xúc cũng như những tiết tấu của vở diễn là điều chúng tôi trăn trở. Nhỏ nhưng chúng tôi chắt lọc để qua đó mọi người nhìn thấy những lớp lang, những thứ đẹp đẽ và những cảm xúc của người Việt”, NSND Trần Ly Ly nói.

Qua 5 hồi, Những lớp phù sa nhìn văn hóa Bắc Bộ từ một dòng chảy liên tục, bắt đầu từ tự nhiên, đi qua làng quê, đời sống đô thị rồi trở về với đời sống tinh thần. Những chất liệu quen thuộc như lời ru, mùa gặt, làng nghề hay tín ngưỡng được đặt trong cách biểu đạt đương đại, qua đó tạo một góc nhìn mới về những giá trị văn hóa đã tồn tại trong đời sống người Việt qua nhiều thế hệ.